راهبردهای علمی تدوین جیرههای اقتصادی و پربازده برای نشخوارکنندگان در شرایط کمبود نهادههای متعارف با تأکید بر پسماندهای کشاورزی و سیلاژ خوراک کامل
"شرایط کنونی حاکم بر صنعت دامپروری ایران، متأثر از محدودیتهای تأمین نهادههای متعارف (مانند ذرت، کنجاله سویا و جو)، لزوم اتخاذ راهکارهای عملیاتی و علمی برای تدوین جیرههای مقرونبهصرفه و درعینحال پربازده را بیش از پیش آشکار ساخته است"
چکیده
شرایط کنونی حاکم بر صنعت دامپروری ایران، متأثر از محدودیتهای تأمین نهادههای متعارف (مانند ذرت، کنجاله سویا و جو)، لزوم اتخاذ راهکارهای عملیاتی و علمی برای تدوین جیرههای مقرونبهصرفه و درعینحال پربازده را بیش از پیش آشکار ساخته است. این مقاله با رویکردی کاربردی-تحقیقاتی، به بررسی راهبردهای جایگزینی و بهینهسازی جیره با استفاده از پسماندها و ضایعات کشاورزی و نیز تکنولوژی تولید سیلاژ خوراک کامل (Total Mixed Ration Silage) بر پایه این مواد میپردازد. در این راستا، به معرفی منابع خوراکی جایگزین، ملاحظات تغذیهای، روشهای فرآوری و آمادهسازی و نیز فرمولاسیون جیرههای متعادل بر مبنای این منابع پرداخته میشود. هدف نهایی، ارائه الگویی عملیاتی برای کاهش وابستگی به نهادههای وارداتی، کاهش هزینه تمامشده خوراک، حفظ سلامت دام و دستیابی به بازدهی اقتصادی مطلوب در واحدهای دامپروری است.
مقدمه
ضرورت تحول در نظام تأمین خوراک دام
صنعت دامپروری ایران با چالش مضاعف کمبود نهادههای متعارف و افزایش قیمت جهانی آنها مواجه است. این شرایط، سودآوری بسیاری از واحدهای تولیدی را تحت تأثیر قرار داده و حتی ادامه حیات اقتصادی آنها را تهدید میکند. در چنین وضعیتی، تکیه بر الگوهای سنتی تأمین خوراک که عمدتاً مبتنی بر ذرت، کنجاله سویا و جو است، نه تنها اقتصادی نیست، بلکه در درازمدت امکانپذیر نخواهد بود. بنابراین، بازنگری در سبد خوراکی دام و استفاده از منابع غذایی بومی، غیرمتعارف و کمهزینهتر یک ضرورت اجتنابناپذیر است. در این میان، پسماندها و ضایعات کشاورزی به عنوان منابعی با قابلیت دسترسی نسبتاً خوب و قیمت پایین و فناوری تهیه سیلاژ خوراک کامل به عنوان روشی برای افزایش قابلیت نگهداری، بهبود قابلیت هضم و یکنواختی مصرف، نقشی کلیدی ایفا میکنند.
شناسایی و دستهبندی پسماندها و ضایعات کشاورزی قابل استفاده
پسماندها و ضایعات کشاورزی را میتوان بر اساس منشأ و ترکیب شیمیایی به دستههای زیر تقسیم کرد:
الف) ضایعات و پسماندهای صنایع تبدیلی کشاورزی:
تفاله و پوست مرکبات: منبع مناسب انرژی (شکر) و فیبر. دارای ترکیبات محدودکننده (اسیدهای آلی، روغنهای اسانس) که نیازمند مدیریت در مصرف هستند.
پسماند کارخانجات آبمیوه و کنسانتره (مانند پسماند هویج، سیب، انار): اغلب دارای قند و فیبر قابل هضم بالا.
پسماند کارخانه های رب و سس سازی: تفاله گوجه فرنگی به عنوان پروتئین و فیبر
تفاله چغندر قند، ملاس چغندر قند و نیشکر: منبع غنی و ارزان انرژی به شکل قندهای سریعالتجزیه.
کنجالههای غیرمتعارف (پس از استخراج روغن از دانههای کلزا، پنبه دانه، کنجد و آفتابگردان): منبع پروتئین با قیمت کمتر از کنجاله سویا. توجه به ضدتغذیهایها (مانند گوسیپول در کنجاله پنبه دانه و گلوکوزینولات در کنجاله کلزا) ضروری است.
سبوس برنج و کاه برنج: منابع فیبری ارزان. سبوس برنج حاوی چربی و پروتئین نسبی است.
ب) ضایعات مزارع و باغات:
کاه و کلش گندم، جو، برنج و ذرت: منبع اصلی فیبر موثر فیزیکی. ارزش غذایی پایین ولی برای سلامت شکمبه ضروری است. نیازمند فرآوری (مانند خردکردن، آغشتهسازی با اوره یا مواد قلیایی) برای بهبود قابلیت هضم است.
سرشاخه و برگهای درختان میوه (مانند برگ مو، برگ زیتون): ممکن است حاوی تانن و سایر ترکیبات باشند که نیاز به مطالعات بیشتر برای تعیین دقیق مقدار مجاز مصرف دارد.
برگ چغندر قند و چغندر علوفه ای: به عنوان مناسب فیبر قابل هضم بالا و پروتئین
سیب زمینی و پیاز ضایعاتی: منابع نشاستهای، اما باید به شکل پخته یا سیلو شده استفاده شوند تا از مسمومیت جلوگیری شود.
ج) پسماندهای صنایع غذایی:
پودر خون، پودر گوشت و استخوان، پودر پر: منابع بسیار غنی پروتئین و مواد معدنی. مصرف آنها در نشخوارکنندگان تحت قوانین خاصی است و باید با احتیاط و در مقادیر کم استفاده شوند.
۳. ملاحظات کلیدی در استفاده از پسماندها در جیره
تنوع بخشی: استفاده از چندین منبع مختلف به جای تکیه بر یک ماده، خطر عدم تعادل و مسمومیت را کاهش میدهد.
فرآوری: بسیاری از این مواد نیازمند فرآوری (خردکردن، آسیاب، سیلو کردن، تیمار شیمیایی یا حرارتی) هستند تا قابلیت هضم، قابلیت خوراکدهی و ایمنی آنها افزایش یابد.
مکملسازی: این مواد اغلب از نظر برخی مواد مغذی (مانند پروتئین باکیفیت، ویتامینها، مواد معدنی کمیاب و پیشسازهای ویتامینی) کمبود دارند. استفاده از مکملهای معدنی-ویتامینی، منبع نیتروژن قابل تخمیر (مانند اوره با احتیاط) و گاهی اسیدهای آمینه محافظتشده برای تکمیل جیره ضروری است.
آزمایش و آنالیز: به دلیل تنوع و تغییرپذیری ترکیب این مواد، آنالیز شیمیایی (تعیین ماده خشک، پروتئین خام، فیبر، خاکستر و چربی) قبل از فرمولاسیون جیره امری حیاتی است.
تغییر تدریجی: هر ماده جدید باید به تدریج (طی ۲-۱ هفته) به جیره اضافه شود تا میکروبیوم شکمبه فرصت سازگاری پیدا کند.
۴. ۴. سیلاژ خوراک کامل (TMR Silage) بر پایه پسماندها: یک راهکار یکپارچه و کاربردی
این فناوری، پاسخی جامع به چالشهای مدیریتی و تغذیهای است.
الف) تعریف و مزایا
سیلاژ خوراک کامل، مخلوطی یکنواخت از کلیه اجزای جیره (شامل علوفههای خشک یا تر، کنسانتره، پسماندها، مکملهای معدنی و افزودنیها) است که پس از مخلوط شدن و انبار شدن در شرایط بیهوازی، تخمیر شده و برای مدت طولانی (چندین ماه) نگهداری میشود.
مزایای کلیدی:
ثبات و یکنواختی: از انتخابگری دام جلوگیری کرده و همه مواد مغذی به طور یکسان مصرف میشوند.
کاهش ضایعات: تلفات فیزیکی خوراک در اثر باد، باران و حملونقل به حداقل میرسد.
بهبود قابلیت هضم: فرآیند تخمیر، قابلیت هضم برخی از فیبرهای نامرغوب (مانند کاه) را افزایش میدهد.
مدیریت آسان: تغذیه روزانه بسیار سادهتر و سریعتر میشود.
استفاده بهینه از پسماندها: مواد با قابلیت نگهداری پایین (مانند تفاله مرکبات تر) را میتوان در این سیستم تثبیت و نگهداری کرد.
نتیجهگیری و توصیههای نهایی
گذار از سیستم متکی بر نهادههای وارداتی به سمت سیستمهای خوراکدهی مبتنی بر منابع داخلی و ضایعات، یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت ملی است. برای تحقق این امر:
۱. ایجاد زنجیره تأمین: سازمانهای دولتی و اتحادیهها باید در جمعآوری، فرآوری اولیه و توزیع استاندارد پسماندهای کشاورزی در سطح کشور اقدام کنند.
۲. تحقیق و توسعه: سرمایهگذاری بیشتر بر روی پروژههای تحقیقاتی برای تعیین ارزش غذایی دقیق، روشهای بهینه فرآوری و حذف ضدتغذیهایهای موجود در پسماندهای بومی.
۳. آموزش و ترویج: برگزاری کارگاههای عملی برای دامداران در زمینه فرمولاسیون جیره با مواد غیرمتعارف و روش استفاده از سیلاز خوراک کامل برای افزایش راندمان دام های مصرف کننده
در شرایط کنونی، دامداری که بتواند با استفاده از دانش فنی و مدیریت صحیح، جیرهای اقتصادی و پربازده بر پایه منابع داخلی طراحی کند، نه تنها بر بحران غلبه خواهد کرد، بلکه در بلندمدت به مزیت رقابتی پایدار و استقلال بیشتری دست خواهد یافت. کلید موفقیت، در نگاه کردن به "مشکل ضایعات و پسماندها" به عنوان "فرصت غذایی" است.
تیم تحقیق و توسعه مجموعه شرکت های دانش بنیان و فناور اروم دردانه بعنوان پیشگامان تولید خوراک کامل دام بر پایه پسماندهای کشاورزی و صنایع تبدیلی آماده اراِئه مشاوره رایگان برای آشنایی و نحوه مصرف این خوراک به دامداران عزیز است. جهت دریافت مشاوره رایگان با شماره تلفن های شرکت تماس حاصل فرمایید.
اشتراک گزاری:
